پیام فارس - شرق / «آیا علم نویدبخش صلح و پیشرفت است؟» عنوان سرمقاله در روزنامه شرق به قلم حمزه نوذری است که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید:
در عصر روشنگری، خوش‌بینی زیادی نسبت به علم وجود داشت. روشنفکران این عصر تصور می‌کردند با پایان یافتن عصر سنت و متافیزیک، شاهد دورانی خواهیم بود که علم، پیشرفت و خوشبختی برای انسان به بار می‌آورد و شرارت را کاهش می‌دهد؛ چون شرارت ریشه در جهالت دارد و علم با روشنگری و از بین بردن جهالت، خوشبختی برای انسان ایجاد می‌کند. انباشت دانش وسیله‌ای برای افزایش قدرت انگاشته شد و به گمان آن‌ها، قدرت نیز شادی به بار می‌آورد. متفکران این عصر معتقد بودند با پیشرفت علم، انسان‌ها خود و محیطشان را بهتر می‌شناسند و زمینه پیشرفت و صلح فراهم می‌شود. به باور این افراد، علم و پیشرفت توقف‌ناپذیر است. این نگاه هم وجود داشت که با پیشرفت علم، نابرابری کاهش پیدا می‌کند.
در قرن نوزدهم، روشنفکران و متفکران رابطه علم و پیشرفت را تصدیق می‌کردند، اما نه به شدت گذشته. افزایش دانش بر همه جنبه‌های زندگی اثر می‌گذارد، اما این به آن معنا نیست که یک قانون پیشرفت اجتماعی ثابت وجود دارد. در این میان، کسانی هم بودند که به پیشرفت اعتقاد نداشتند. خلاصه اینکه متفکران بعد از قرن هجدهم هم بر این باور بودند که با علم می‌توان به پیشرفت‌هایی رسید، اما به شرط اینکه چیزی مانع تحقق آن نشود.
از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، این بحث پیش آمد که علم، به‌ویژه علم ابزاری، می‌تواند شر ایجاد کند؛ شری که جان انسان‌های بسیاری را می‌گیرد. اینکه انسان از علم برای صلح، پیشرفت و خوشبختی استفاده می‌کند، هم به اندازه کافی متقاعدکننده نیست و هم بسیار خوش‌بینانه بود. جامعه‌شناسان کلاسیک نسبت به علم خوش‌بین بودند، اما علم را فقط علوم طبیعی نمی‌دانستند.
آیا علم نویدبخش صلح و پیشرفت است؟
آن‌ها به این موضوع توجه کردند که علم و دانش در اختیار همگان نیست و برخی نخبگان آن را در اختیار دارند و دیگران باید به این نخبگان رجوع کنند. جامعه‌شناسی فرزند روشنگری است، اما در مواجهه انتقادی با روشنگری قرار دارد؛ هرچند رویکرد انتقادی را نیز روشنفکران قرن هجدهم در اختیار جامعه‌شناسان قرار دادند.
سویه‌های تاریک و ظلمانی علم در قرن بیستم آشکار شد. تصور روشن‌بین گذشتگان به تیرگی گرایید. جهان علمی و پیشرفته خسارت‌های بزرگی ایجاد کرد. جنگ‌های جهانی، فجایع هیروشیما و ناکازاکی، امپریالیسم و استعمار، آشفتگی، ازخودبیگانگی و نابرابری، سویه‌های تاریک پیشرفت آن بود. جامعه‌شناسان به منتقدان رابطه بین علم، صلح و پیشرفت تبدیل شدند. جامعه‌شناسان خواستار برطرف کردن کاستی‌های جهان صنعتی بودند.
وبر، علم را به‌دلیل وهم‌زدایی می‌ستود، اما نسبت به از دست رفتن معنا و آزادی هشدار می‌داد. مارکس نگران بهره‌کشی، ازخودبیگانگی و بت‌وارگی در جهان پیشرفته بود. هابرماس نگران این بود که منطق پول و قدرت، زیست‌جهان آدمیان را به استعمار درآورد. فوکو معتقد بود که نهادهای جدید با بهره‌گیری از انواع تکنیک‌ها، جامعه‌ای انضباطی را رقم می‌زنند که شبیه زندانی بزرگ است.
با وجود همه کاستی‌ها و نگرانی‌ها، اغلب جامعه‌شناسان به دنبال صورت‌بندی علوم رهایی‌بخش بودند؛ علومی که بتوانند سازوکار پنهان سرکوب، تحریف، سلطه، بهره‌کشی و بیگانگی را برملا کرده و امید به رهایی را دوباره زنده کنند. هرچند جامعه‌شناسی می‌تواند راه‌حل‌هایی علمی و واقع‌بینانه ارائه دهد، اما این راه‌حل‌ها از بالا به پایین نیستند، بلکه با علایق و منافع مردم ترکیب می‌شوند.
ماکس وبر، جامعه‌شناس معروف، هشدار می‌دهد که علم نمی‌تواند ارزش تعیین کند، اما فقط ابزار هم نیست، بلکه می‌تواند باعث پذیرش مسئولیت بیشتر هم شود. ماکس وبر افرادی را که به دنبال ارزش‌های مطلق هستند، نکوهش نمی‌کند و از رفتن به سوی آن‌ها بازنمی‌دارد، بلکه افراد را دعوت می‌کند که با بهره گرفتن از علم، نتایج اعمال و تصمیم‌های خود را درک و پیش‌بینی کنند. آدمی با بهره‌گیری از علم، مسئولانه درباره پیامدهای کنش خود تأمل می‌کند. بنابراین، جامعه‌شناسان برخلاف رمانتیک‌ها فقط سویه‌های منفی علم را نمی‌بینند و ارجاع به گذشته را هم سودمند نمی‌دانند، بلکه علم را نقادانه می‌سنجند تا راهی به رهایی بیابند.
شکست مغروران، فرصت خردمندان
تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، با هر توجیه سیاسی و امنیتی، نمی‌تواند اصول منشور ملل متحد و قواعد بنیادین حقوق بین‌الملل را بی‌اعتبار کند. حق دفاع مشروع نیز حقی شناخته‌شده در حقوق بین‌الملل است. دفاع از میهن در برابر تجاوز، وظیفه‌ای ملی است و نباید با اختلاف‌نظرهای سیاسی داخلی خلط شود. اما دفاع مشروع به معنای دائمی کردن وضعیت جنگی نیست و مقاومت در برابر تجاوز نیز جایگزین دیپلماسی نمی‌شود.
قدرت دفاعی و دیپلماسی دو ابزار مکمل پاسداری از منافع ملی‌اند: اولی مانع تحمیل اراده دیگران می‌شود و دومی از تبدیل اختلاف‌ها و تهدیدها به جنگ‌های فرسایشی جلوگیری می‌کند. ایران باید از فرصت کنونی برای بازنگری در روابط خارجی و خروج از انزوا بهره گیرد. این امر مستلزم گسترش روابط متوازن، کاهش تنش‌های غیرضروری و ایجاد مناسبات سازنده با کشورهای منطقه و جهان است.
سیاست خارجی موفق باید بر حفظ استقلال و عزت ملی، تأمین منافع واقعی مردم و پایبندی به حقوق بین‌الملل و صلح عادلانه استوار باشد. دیپلماسی هوشمندانه می‌تواند زمینه پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح، رفع تحریم‌های زیان‌بار، بازسازی روابط اقتصادی و علمی و فراهم کردن شرایط توسعه پایدار را مهیا کند. مذاکره نشانه ضعف نیست، همان‌گونه که تأمین توان دفاعی نشانه توسعه‌طلبی نیست؛ این دو در کنار هم می‌توانند موفقیت در دفاع را تأمین کنند. ایران همچنین نباید اجازه دهد رقابت قدرت‌های جهانی آن را به عرصه تقابل‌های نیابتی یا وابستگی‌های راهبردی تبدیل کند. همکاری بین‌المللی هنگامی ارزشمند است که بر احترام متقابل و منافع مشترک استوار باشد.
سوم. پیوند سیاست داخلی و خارجی: بنیاد تاب‌آوری ملی
سیاست داخلی و خارجی دو عرصه مستقل از یکدیگر نیستند. موفقیت دیپلماسی به پشتوانه اجتماعی نیرومند نیاز دارد و اقتدار دفاعی نیز بدون اعتماد عمومی فرسوده می‌شود. تاب‌آوری ملی صرفاً به معنای تحمل دشواری‌ها و مقاومت در برابر فشار خارجی نیست، بلکه توان جامعه برای حفظ همبستگی، بازسازی ظرفیت‌های اقتصادی و نهادی، اصلاح خطاها و عبور خلاقانه از بحران‌هاست.
چنین تاب‌آوری‌ای هنگامی پدید می‌آید که شهروندان به آینده امیدوار باشند، عدالت را در زندگی خود احساس کنند، از آزادی و امنیت برخوردار باشند و بدانند صدایشان شنیده می‌شود. بنابراین، اصلاح شیوه زمامداری و بازسازی اعتماد عمومی، امتیازی سیاسی به یک جناح یا گروه اجتماعی نیست، بلکه ضرورتی ملی و پیش‌شرط امنیت پایدار کشور است. ایران همواره به قرارداد اجتماعی فراگیری نیاز داشته است که در آن میهن از آنِ همه ایرانیان باشد و حقوق، آزادی‌ها، مسئولیت‌ها و فرصت‌ها بر مبنای شهروندی برابر تعریف شوند.
چهارم. واپسین سخن: پیروزی راستین، پیروزی کرامت انسانی است
شکست سیاسی نتانیاهو و ضربه انتخاباتی به ترامپ، به‌خودی‌خود به معنای پایان جنگ‌طلبی، تجاوز یا سیاست‌های سلطه‌جویانه نیست. اما این تحولات یادآور می‌شوند که هیچ قدرتی از داوری جامعه و تاریخ مصون نیست و هیچ سیاستی نمی‌تواند برای همیشه از پاسخ‌گویی در برابر پیامدهای خود بگریزد.
همه ایرانیان متعهد به دفاع از منافع ملی باید بپذیرند که از شکست دیگران برای بازنگری لازم در سیاست داخلی و خارجی درس بگیرند. فرصت‌های تاریخی نباید با تندروی، خودبزرگ‌بینی و نادیده گرفتن واقعیت‌های جهان از دست بروند. ایران نه به جنگ‌طلبی نیاز دارد و نه تسلیم را می‌پذیرد؛ نه به انزوای خودخواسته روی می‌آورد و نه به وابستگی تن می‌دهد. ایران به قدرت دفاعی بازدارنده، دیپلماسی خردمندانه، توسعه علمی و اقتصادی، عدالت اجتماعی، آزادی شهروندان و همبستگی ملی نیاز دارد.
دفاع از میهن و دفاع از کرامت انسان دو وظیفه متعارض نیستند، همان‌گونه که مخالفت با تجاوز خارجی مستلزم چشم‌پوشی از نقد شرایط داخلی نیست. می‌توان و باید هم‌زمان در برابر تجاوز ایستاد، از استقلال ایران دفاع کرد، آزادی و حقوق مردم را مطالبه کرد و برای صلحی عادلانه در منطقه و جهان کوشید.
ایران هنگامی شکست‌ناپذیرتر خواهد بود که همه ایرانیان، با هر عقیده و سلیقه‌ای، خود را صاحب این سرزمین و سهیم در آینده آن بدانند. شاید مهم‌ترین درس شکست مغروران همین باشد: قدرت پایدار از غلبه بر دیگران برنمی‌خیزد؛ از اعتماد مردم، خرد سیاسی، عدالت و احترام به کرامت انسانی سرچشمه می‌گیرد.