يکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵
مقالات

سرمقاله روزنامه فرهیختگان/ پالس اشتباه از اتاق تاریک

سرمقاله روزنامه فرهیختگان/ پالس اشتباه از اتاق تاریک
پیام فارس - فرهیختگان/ «پالس اشتباه از اتاق تاریک» عنوان سرمقاله در روزنامه فرهیختگان به قلم کبری آسوپار است که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید: در حالی که کشور درگیر جنگی ...
  بزرگنمايي:

پیام فارس - فرهیختگان / «پالس اشتباه از اتاق تاریک» عنوان سرمقاله در روزنامه فرهیختگان به قلم کبری آسوپار است که می‌توانید آن را در ادامه بخوانید:
در حالی که کشور درگیر جنگی است که به طور خاص، زیرساخت‌های انرژی را درگیر کرده است، انتشار فیلمی از گفت‌وگوی رئیس‌جمهور در اتاقی تاریک با خبرنگار صداوسیما، به جای آن‌که پیام «مقاومت» را مخابره کند، ناخواسته «کمبود» و «انفعال» را به نمایش گذاشته است. این تنها اتفاقی نبود که روز جمعه باعث مخابرهٔ پیام ضعف از ایران شد. در میان تهدیدهای رئیس‌جمهور آمریکا که مدعی شد آمادگی شروع جنگی دیگر را با ایران دارد، متنی از سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه، منتشر شد که از آمادگی برای بازگشایی دوزوزهٔ تنگهٔ هرمز می‌گفت و این سؤال را به وجود می‌آورد که آیا وزیر خارجه باید پاسخ‌گوی تهدیدهای ترامپ با ادبیاتی هم‌وزن ادبیات طرف مقابل در تهدید یا اعتمادسازی، تندی یا ملایمت، خصومت یا مدارا و... باشد یا آن‌که در برابر تهدید، دنبال سازشی خیالی و فانتزی باشد؟ روشن است که وقتی تهدید دشمن به‌درستی جواب نمی‌گیرد یا از اتاق رئیس‌جمهور ایران پیام تاریک ضعف مخابره می‌شود، طرف مقابل طراحی‌اش را در ادامه، معطوف به ضعیف‌شدن ایران انجام می‌دهد و همین می‌تواند معادله‌های جنگ را طور دیگری بچیند.
تصویری که نباید دیده می‌شد
دو روز پیش، رسانهٔ ملی فیلمی را منتشر کرد که در آن مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور کشورمان، در دفتر کار خود و در حالی که چراغ‌ها خاموش و سیستم گرمایش غیرفعال بود، با خبرنگار گفت‌وگو می‌کرد. او در این گفت‌وگو اعلام کرد که در صورت سردتر شدن هوا، برای صرفه‌جویی بیشتر به اتاق کوچک‌تری نقل‌مکان خواهد کرد. این فیلم به‌سرعت در فضای مجازی، حتی در وسعت بین‌الملل، دست‌به‌دست شد و واکنش‌هایی برانگیخت.
پزشکیان را می‌شناسیم و نیت او از این عمل هم روشن است: نشان دادن این‌که رئیس‌جمهور خود پیش‌قدم صرفه‌جویی شده تا مردم را به کاهش مصرف انرژی ترغیب کند. اما در شرایطی که کشور درگیر جنگی است که «جنگ زیرساخت‌ها» را تبدیل به یکی از سوژه‌های اصلی در منازعات کلامی خود کرده است و تأسیسات انرژی بخشی مهم از این جنگ است و از سویی دشمن تلاش می‌کند تا جنگ را به حوزهٔ تاب‌آوری اجتماعی بکشاند و ارزیابی میزان تاب‌آوری مردم، یکی از مؤلفه‌های تصمیم‌گیری در مورد چگونگی ادامهٔ جنگ است، این تصویر به جای آن‌که پیام «همدلی و مقاومت» را مخابره کند، می‌تواند «سیگنال ضعف به دشمن از سوی دارندهٔ بزرگ‌ترین منابع مجموع نفت و گاز دنیا» تعبیر شود. پرسش اینجاست: چرا یک اقدام نمادین که قرار بوده در خدمت منافع ملی باشد، به ضد خود تبدیل می‌شود؟
برای درک این‌که چرا مردم این فیلم را «ضعف» می‌خوانند و نه «همدلی»، باید به زمینهٔ اقتصادی و روانی جامعه نگاه کرد. در ماه‌های اخیر، اخبار مربوط به خاموشی‌ها، کمبود گاز و فشار معیشتی، فضای عمومی را به‌شدت ملتهب کرده است. در چنین شرایطی، اظهارات رئیس‌جمهور دربارهٔ «خوابیدن با کاپشن» و «خاموش‌کردن چراغ‌ها» خیلی کمتر واکنش‌های همدلانه را برمی‌انگیزد.
همین روز جمعه دو خبر متفاوت و البته پشت‌سرهم دربارهٔ قطعی برنامه‌ریزی‌شدهٔ برق در تهران آمد؛ اولی از آغاز قطعی برنامه‌ریزی‌شدهٔ برق در تهران خبر می‌داد و دومی می‌گفت که برخی مناطق و صرفاً به علت تعمیرات در سیستم برق است؛ و هر دو هم از منابع رسمی. وقتی اذهان عمومی این‌گونه با خبرهای ضدونقیض در معرض تشویش قرار می‌گیرد، طبعاً نمی‌تواند از صرفه‌جویی عجیب‌وغریب رئیس‌جمهوری که مسئول تأمین سوخت و انرژی این مردم است، برداشت مثبتی داشته باشد.
وقتی مردم تصویر رئیس‌جمهوری را می‌بینند که در تاریکی نشسته تا «صرفه‌جویی» را نمایش دهد، در ذهنشان نمی‌آید که او هم مثل من دارد سختی می‌کشد. بلکه می‌پرسد که دولت او برای حل معضل ناترازی انرژی و نیز کاستی‌های ناشی از جنگ در این حوزه چه کرده است. در واقع مخاطب تاریکی را نه نشانهٔ مدیریت بحران و نه حتی مقاومت برابر کمبودهای ناشی از تجاوز نظامی دشمن، بلکه نشانهٔ ناکارآمدی تفسیر می‌کند.
جنگ روایت‌ها و خطر مصادرهٔ تصویر
در جنگ روایت‌ها، تصویر بیش از کلام اثر می‌گذارد. تصویری که از رئیس‌جمهور ایران در تاریکی منتشر می‌شود، به‌راحتی می‌تواند از سوی رسانه‌های خارجی و دشمنان به‌عنوان «سند بصری» فروپاشی و انفعال مصادره شود. در حالی که دشمن به‌صراحت هدف قرار دادن زیرساخت‌های انرژی را برای اعمال فشار اقتصادی و ایجاد نارضایتی دنبال می‌کند، انتشار چنین تصویری تأیید می‌کند که این فشارها مؤثر بوده‌اند. تفاوت ظریف؛ لامع، اما حیاتی است: صرفه‌جویی وقتی از موضع قدرت و با روایت «ما با مدیریت مصرف، دشمن را ناکام می‌گذاریم» همراه باشد، مقاومت است؛ اما وقتی در سکوت و تاریکی و بدون روایت پشتیبان ارائه شود، شبیه تسلیم‌شدن به کمبود است.
فقدان روایت پشتیبان
مشکل اصلی، خودِ خاموش‌کردن چراغ‌ها نیست. مشکل این است که این اقدام بدون یک روایت قوی و پشتیبان ارائه شده است. اگر قرار بود این فیلم پیام «مقاومت» را مخابره کند، باید با اعلام برنامهٔ مشخص برای جبران خسارت زیرساخت‌ها، شفافیت در مورد میزان آسیب‌ها و فراخوانی ملی با لحن امیدوارانه همراه می‌شد. در عوض، آنچه منتشر شد، تصویری از یک مدیر تنها در تاریکی بود که گویی هیچ راهبردی جز کاهش مصرف، آن هم به شکل افراطی و خارج از دایرهٔ منطق ندارد.
اقدامات نمادین تنها زمانی مؤثرند که در چهارچوب یک روایت بزرگ‌تر از «ما می‌توانیم» قرار بگیرند. در جنگ جهانی دوم، تصاویر بمباران لندن با روایت «ما تسلیم نمی‌شویم» همراه بود، نه با نمایش درماندگی. در بحران انرژی دههٔ ۱۹۷۰، رئیس‌جمهور آمریکا با پوشیدن ژاکت در دفتر کارش ظاهر شد؛ اما این اقدام در چهارچوب یک برنامهٔ ملی انرژی و با توضیح شفاف دربارهٔ وابستگی نفتی ارائه شد. در مورد ایران، نه برنامهٔ مشخصی اعلام شد و نه شفافیتی دربارهٔ ابعاد بحران وجود داشت. نتیجه، تصویری بود که در خلأ معنایی رها شد و توسط افکار عمومی به سمت «ضعف» تفسیر شد.
درسی برای ارتباطات بحران
این فیلم، در بهترین حالت، تلاشی ناکارآمد برای انسجام ملی در برابر یک جنگ اقتصادی-زیرساختی بود. در بدترین حالت، نمایشی از آسیب‌پذیری که دقیقاً همان چیزی را تأیید کرد که دشمن می‌خواست: این‌که ایران تحت فشار است و راهی جز عقب‌نشینی ندارد. اگر مردم آن را ضعف می‌خوانند، حق دارند. تصویر بدون روایت، به جای همدلی، ناتوانی منتقل می‌کند.
درس این ماجرا برای تیم رسانه‌ای دولت روشن است: در جنگ روایت‌ها، نمی‌توان قاب ضعیف را با کلمات توجیه کرد. هر تصویری که از بالاترین مقام اجرایی کشور منتشر می‌شود، در حکم یک بیانیهٔ راهبردی است. اگر این بیانیه بدون پشتوانهٔ معنایی و بدون در نظر گرفتن زمینهٔ روانی جامعه ارائه شود، نه‌تنها اثر مطلوب را نخواهد داشت، بلکه به سلاحی در دست منتقدان و دشمنان تبدیل می‌شود. تاریکی در اتاق رئیس‌جمهور، اگر قرار بود پیام روشنایی را مخابره کند، نیاز به نوری داشت که از جای دیگری می‌تابید: از شفافیت، از برنامه و از اعتماد و این نور، در آن فیلم غایب بود.
اگر تیم رسانه‌ای دولت بخواهد پیش از انتشار چنین تصویری، پیوستی مؤثر آماده کند، باید دو اصل را رعایت کند: نخست، نمایش «اقدام» به جای «تظاهر». صرفه‌جویی نمادین تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که مردم بدانند نتیجه‌اش چیست. بهتر است هم‌زمان با انتشار فیلم، فهرستی شفاف از اقدامات ملموس دولت منتشر شود: این کاهش مصرف چه میزان منابع آزاد کرده و این منابع دقیقاً کجا هزینه شده است؛ حفظ تولید کارخانه‌ها، تضمین برق بیمارستان‌ها، یا جلوگیری از تعطیلی واحدهای صنعتی. مردم باید احساس کنند که تاریکی اتاق رئیس‌جمهور، روشنایی جای دیگری را تأمین می‌کند. دوم، انتقال تمرکز روایت از «کمبود» به «مقاومت». خود رئیس‌جمهور در همان گفت‌وگو اشاره کرد که هدف، جلوگیری از بیکاری مردم در نتیجهٔ کمبود انرژی است. این جمله باید به محور اصلی تبلیغات تبدیل شود، نه حاشیه‌ای فراموش‌شده. روایت رسمی باید صرفه‌جویی را «فداکاری فعالانه برای شکست دشمن» بخواند، نه «تسلیم منفعلانه به کمبود».
این دو اقدام، اگر هم‌زمان با انتشار فیلم اجرا می‌شد، می‌توانست بخشی از فشار روانی را کاهش دهد؛ اما حتی با وجود این پیوست، تصویر تاریک و سرد، به‌تنهایی و بدون پشتوانهٔ اقدامات واقعی، همچنان در معرض تفسیر به «ضعف» باقی می‌ماند.


نظرات شما