پیام فارس - مهر / متن پیش رو در مهر منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
نشست پیشروی شورای حکام آزمونی جدی برای استقلال و اعتبار آژانس بینالمللی انرژی اتمی است و هرگونه اقدام سیاسی جدید میتواند مسیر همکاریهای آینده را دشوارتر کند.
نشست شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در حالی از ۱۶ تا ۲۰ نوامبر برگزار میشود که انتشار زودهنگام بخشهایی از گزارش مدیرکل درباره برنامه هستهای ایران، بار دیگر موضوع استقلال و بیطرفی این نهاد بینالمللی را به کانون توجه تبدیل کرده است؛ گزارشی که میتواند زمینهساز دور تازهای از فشارهای سیاسی علیه تهران باشد.
در آستانه نشست جدید شورای حکام، انتشار بخشهایی از گزارش محرمانه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، از طریق خبرگزاری رویترز، پیش از انتشار رسمی، بار دیگر انتقاد ایران از عملکرد این نهاد را برانگیخته است. تکرار چنین اتفاقی این پرسش را مطرح میکند که چگونه اطلاعات محرمانه آژانس پیش از طرح رسمی در اختیار رسانههای غربی قرار میگیرد و چرا سازوکار مشخصی برای جلوگیری از این روند وجود ندارد؟
از نگاه تهران، این مسئله صرفاً یک نقص اداری نیست، بلکه نشانهای از آسیبپذیری آژانس در برابر فشارهای سیاسی و رسانهای است؛ موضوعی که میتواند اعتبار این نهاد را بهعنوان مرجع تخصصی نظارت بر فعالیتهای هستهای کشورها تحت تأثیر قرار دهد.
آژانس؛ نهاد فنی یا ابزار فشار سیاسی؟
یکی از محورهای اصلی انتقاد ایران به گزارشهای اخیر آژانس، غلبه نگاه سیاسی بر ارزیابیهای فنی است. تهران معتقد است برخی مدیران آژانس تحت تأثیر رویکردهای جانبدارانه آمریکا و کشورهای اروپایی، بهجای ارائه ارزیابی متوازن از برنامه هستهای ایران، بر گزارشدهی یکسویه پافشاری میکنند. این در حالی است که اعتبار آژانس به استقلال حرفهای و بیطرفی آن وابسته است. هرگونه برداشت از تأثیرپذیری این نهاد از فشار قدرتهای بزرگ، میتواند اعتماد کشورهای عضو به سازوکارهای نظارتی آن را تضعیف کند.
در واقع، اختلاف کنونی تهران و آژانس صرفاً بر سر محتوای یک گزارش نیست؛ بلکه به مسئله مهمتری بازمیگردد و آن اینکه آیا آژانس همچنان قادر است مأموریت فنی و نظارتی خود را مستقل از ملاحظات سیاسی قدرتهای بزرگ انجام دهد؟
حمله به تأسیسات هستهای؛ واقعیتی که نمیتوان نادیده گرفت
یکی از مهمترین بخشهای گزارش جدید گروسی، اشاره به شرایط بیسابقه ایجادشده در پی حملات نظامی علیه تأسیسات هستهای ایران و اختلال در فعالیتهای نظارتی آژانس است. از نگاه تهران، این موضوع باید در چارچوب علت اصلی شکلگیری وضعیت فعلی بررسی شود؛ یعنی حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به تأسیسات هستهای ایران که در جریان مذاکرات دیپلماتیک و برخلاف موازین و اصول بینالمللی صورت گرفت. ایران معتقد است آژانس نمیتواند از یکسو به اختلال در فعالیتهای نظارتی خود اذعان کند و از سوی دیگر، بدون اشاره صریح به عامل ایجاد این وضعیت، صرفاً بر مطالبات خود از تهران تمرکز داشته باشد.
این تناقض، یکی از مهمترین موانع بازسازی اعتماد میان ایران و آژانس است. طبیعی است که حمله به تأسیسات هستهای تحت پادمان، شرایط همکاریهای نظارتی را بهطور اساسی تغییر دهد و انتظار برای تداوم همکاریها بدون توجه به پیامدهای این حملات، واقعبینانه نباشد.
تکرار قطعنامهها؛ بنبست تازه در مسیر دیپلماسی
احتمال تلاش کشورهای غربی برای تصویب قطعنامه جدید علیه ایران در نشست پیشرو، یکی دیگر از موضوعات است. تجربه نشستهای گذشته نشان داده است که تکرار قطعنامههای انتقادی لزوماً به حل اختلافات فنی منجر نمیشود و حتی میتواند فضای سیاسی پرونده هستهای را پیچیدهتر کند.
از سوی دیگر، اختلافنظر میان اعضای دائم شورای امنیت درباره تحولات مرتبط با پرونده ایران و سازوکار اسنپبک، نشان میدهد که دستیابی به اجماع بینالمللی درباره اقدامات بعدی علیه تهران نیز با چالشهایی مواجه است.
پیام تهران درباره آینده همکاری با آژانس
اظهارات اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت امور خارجه درباره معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) نیز حامل پیامی قابل توجه است. تهران تأکید کرده است تا زمانی که عضو این معاهده باشد، به تعهدات خود پایبند خواهد بود و هرگونه تصمیم درباره آینده عضویت باید از مسیرهای قانونی و نهادهای ذیربط اتخاذ شود.
وی افزود: آژانس دچار یک مشکل ساختاری است که گزارشهای آن سر از رسانههای غربی درمیآورد. آژانس تحت تأثیر رویکردهای جانبدارانه برخی از مدیران خود و تحت نفوذ آمریکا و برخی کشورهای اروپایی، بر همان روش پیشین خود پافشاری میکند؛ یعنی گزارشدهی یکسویه در خصوص برنامه هستهای ایران. این روند هم به اعتبار آژانس بهعنوان نهاد صلاحیتدار بینالمللی در خصوص موضوع هستهای لطمه زده و هم مسئولیت آژانس را در پی خواهد داشت.
وی افزود: بهانهسازی برای تشدید فضا درباره برنامه هستهای ایران سودی برای آنها نداشته است؛ چراکه در دورههای قبلی، گزارشی که ارائه دادند و قطعنامهای که صادر کردند، منجر به طرح موضوع در شورای امنیت شد؛ در حالی که دو عضو شورای امنیت موافق این روند نیستند.
بقایی تصریح کرد: نکتهای که در این گزارش وجود دارد و حائز اهمیت است، این است که آژانس جزو معدود مواردی است که ظاهراً مجبور شده به این واقعیت اعتراف کند که حملات علیه تأسیسات هستهای ایران، وضعیت بیسابقهای را ایجاد کرده و باعث شده فعالیتهای آژانس در ایران متوقف شود. آژانس و شخص مدیرکل این واقعیت عریان را نادیده گرفتند.
در واقع، پیام ایران این است که همکاریهای نظارتی نمیتواند از شرایط امنیتی و سیاسی جدید جدا باشد و بازگشت به وضعیت عادی، مستلزم توجه آژانس به واقعیتهای میدانی و مسئولیت عاملان حمله به تأسیسات هستهای کشور است.
نشست وین؛ آزمون اعتبار آژانس
نشست ۱۶ تا ۲۰ نوامبر شورای حکام را باید فراتر از یک اجلاس معمولی برای بررسی گزارشهای هستهای ایران ارزیابی کرد. این نشست در شرایطی برگزار میشود که اعتماد میان تهران و آژانس بهشدت آسیب دیده و هرگونه اقدام سیاسی جدید میتواند مسیر همکاریهای آینده را دشوارتر کند. اگر مدیرکل و اعضای شورای حکام بدون توجه به حملات نظامی علیه تأسیسات هستهای ایران و پیامدهای آن، صرفاً بر افزایش فشار بر تهران متمرکز شوند، بعید است بتوان انتظار تحول مثبتی در روابط ایران و آژانس داشت. در مقابل، اتخاذ رویکردی متوازن، پرهیز از سیاسیکاری و توجه به مسئولیتهای ناشی از تعرض به تأسیسات هستهای تحت پادمان میتواند زمینهساز کاهش تنشها باشد.
در نهایت، نشست پیشروی شورای حکام آزمونی جدی برای استقلال و اعتبار آژانس بینالمللی انرژی اتمی است. نهادی که اگر در برابر حمله به تأسیسات هستهای تحت پادمان موضعی متناسب اتخاذ نکند، اما در مقابل صرفاً از ایران مطالبهگری داشته باشد، بیش از گذشته با پرسشهایی درباره بیطرفی و کارآمدی خود مواجه خواهد شد.