پیام فارس - گوزن زرد ایرانی آماده بازگشت به طبیعت فارس است؛ گونهای که روزگاری تا مرز انقراض پیش رفت، اکنون آماده است نخستین گامهای خود را در طبیعت روشنکوه سرچهان بردارد.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز فارس ، گوزن زرد ایرانی پس از دههها دوری از زیستگاههای طبیعی، حالا در آستانه بازگشت به زاگرس فارس قرار گرفته است؛ گونهای که روزگاری تصور میشد برای همیشه از طبیعت ایران ناپدید شده، با سالها حفاظت و تکثیر هدفمند دوباره فرصت یافته است تا از حصار سایتهای تکثیر عبور کند و در طبیعت آزاد گام بگذارد.
قرار است نخستین گروه از این گوزنها در نیمه دوم امسال در منطقه شکارممنوع روشنکوه شهرستان سرچهان رهاسازی شوند؛ طرحی که در صورت موفقیت، میتواند یکی از مهمترین گامهای بازمعرفی یک گونه ارزشمند به زیستگاه تاریخی خود در زاگرس باشد.
گوزن زرد ایرانی، گنجینهای ملی در طبیعت فارس
گوزن زرد ایرانی از ارزشمندترین ذخایر ژنتیکی حیاتوحش کشور و یکی از نمادهای تنوع زیستی ایران است؛ گونهای با پیکری کشیده، گردنی برافراشته، پاهایی باریک و شاخهایی منحنی که پوشش زرد طلایی تا قهوهای روشن آن با خالهای سفید، چهرهای متمایز به آن بخشیده است.
اما پشت این زیبایی، داستانی طولانی از خطر، حفاظت و امید نهفته است؛ داستان گونهای که برای نجات، سالها در محیطهای کنترلشده تکثیر شد تا سرانجام دوباره شانس زندگی در طبیعت را پیدا کند.
از مرز انقراض تا آغاز احیا
تاریخ زیست گوزن زرد ایرانی، روایت فراز و فرود جمعیتی است که زمانی تا آستانه نابودی پیش رفت.
لیلا جولایی، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیاتوحش ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس، درباره پیشینه این گونه میگوید: سالها تصور میشد گوزن زرد در ایران منقرض شده است، اما شناسایی جمعیتی محدود و بازمانده در نوار جنگلی رودخانههای دز و کرخه در خوزستان، نقطه عطفی در نجات این گونه بود و مسیر برنامههای حفاظت و تکثیر آن را هموار کرد.
در ادامه این برنامه، تعدادی از گوزنهای زرد به سایت دشتناز ساری منتقل شدند و پس از موفقیت در تکثیر، سازمان حفاظت محیط زیست ایجاد مراکز متعدد در نقاط مستعد کشور را در دستور کار قرار داد؛ رویکردی که هدف آن کاهش خطر نابودی جمعیت و ایجاد ذخایر مطمئن برای احیای این گونه بود.
جولایی میگوید: برنامه جامع مدیریت زیستگاه گوزن زرد در فارس نیز با هدف بازنگری در مدیریت سایتهای تکثیر و فراهمکردن زمینه احیای این گونه تدوین شده است.
سایت میانکتل از سال ۱۳۷۲ و سایت ارسنجان از سال ۱۳۹۱ در این مسیر فعالیت خود را آغاز کردند.
ایجاد این مراکز تنها با هدف نگهداری گوزنها در محیطهای محصور انجام نشده است. در برنامههای حفاظت از گونههای در معرض تهدید، تکثیر در محیط کنترلشده میتواند مرحلهای برای افزایش جمعیت، حفظ ذخیره ژنتیکی و فراهمکردن مقدمات بازمعرفی گونه به طبیعت باشد؛ موضوعی که در استهای نگهداری فارس به درستی رخ داد.
ارسنجان؛ پشتوانه جمعیتی برای بازمعرفی
در میان مراکز تکثیر گوزن زرد در فارس، سایت ارسنجان جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
این محدوده محصور با وسعت ۳۰۰ هکتار، فعالیت خود را با هفت رأس گوزن آغاز کرد و در سالهای گذشته با پایش و مدیریت مستمر، جمعیت آن افزایش یافته است.
جولایی میگوید: از سال ۱۴۰۱ تاکنون، در چهار مرحله عملیات ترابری زیستی، ۳۶ رأس گوزن زرد از ارسنجان به سایر سایتها و مراکز احیای کشور منتقل شدهاند.
این آمار نشان میدهد ارسنجان دیگر صرفاً یک سایت تکثیر نیست؛ بلکه به مرکزی مولد برای پشتیبانی از برنامههای حفاظت و بازمعرفی گوزن زرد در کشور تبدیل شده است.
حفظ این ظرفیت البته نیازمند تداوم حفاظت، ارتقای تجهیزات، تقویت امکانات حفاظتی، حضور نیروی متخصص و تأمین منابع انسانی پایدار است؛ موضوعی که در موفقیت برنامههای آینده نقش تعیینکننده خواهد داشت.
میانکتل؛ تجربهای از حفاظت در دل زاگرس
در سوی دیگر، سایت میانکتل کازرون با وسعت ۴۰۰ هکتار، یکی دیگر از پایگاههای مهم حفاظت از گوزن زرد در فارس است؛ محدودهای واقع در منطقه امن ذخیرهگاه زیستکره ارژن و پریشان که در کنار گوزن زرد، زیستگاه گونههایی همچون پلنگ ایرانی، خرس قهوهای، قوچ و میش، کل و بز و گراز وحشی نیز محسوب میشود.
محمدامین بیرامی، رئیس اداره حفاظت محیط زیست کازرون، با اشاره به پیشینه این سایت میگوید: پایهگذاری میانکتل به سال ۱۳۷۲ بازمیگردد.
به گفته او، در مقطعی به دلیل پویایی طبیعی اکوسیستم و حضور پلنگ، جمعیت گوزنها در این محوطه کاهش یافت؛ اما با اجرای اقدامات تکمیلی حفاظتی، مدیریت تعارضات و ایمنسازی محوطههای زادآوری، جمعیت دوباره در مسیر افزایش و پایداری قرار گرفت.
تجربه میانکتل نشان میدهد که تکثیر یک گونه در محیط محصور، پایان راه نیست؛ مدیریت زیستگاه، شناخت رفتار گونه و پیشبینی تهدیدهای طبیعی نیز بخشی جداییناپذیر از مسیر احیای آن است.
روشنکوه سرچهان؛ گزینه منتخب رهاسازی گوزن به دامان زاگرس
پس از سالها تمرکز بر ازدیاد جمعیت در مراکز حفاظت شده، اکنون ورق برگشته و نوبت به تحقق هدف اصلی، یعنی رهاسازی در طبیعت آزاد رسیده است.
پس از اجرای موفقیتآمیز طرح بازگرداندن گوزن زرد به خاستگاه اصلیاش در جنگلهای خوزستان، سازمان حفاظت محیط زیست تصمیم گرفت این گونه را در زیستگاه تاریخی خود در گستره زاگرس نیز مستقر کند، اقدامی که علاوه بر احیای یک گونه نادر، میتواند آغازگر فصل تازهای در حفاظت از جنگلهای زاگرس، توسعه گردشگری طبیعی و مشارکت جوامع محلی در صیانت از تنوع زیستی باشد.
منطقه شکارممنوع روشنکوه در شهرستان سرچهان، پس از ارزیابیهای بومشناختی، بهعنوان مناسبترین گزینه برای اجرای این طرح در فارس انتخاب شده است.
لیلا تاجگردون، مدیرکل حفاظت محیط زیست فارس، پس از بازدید میدانی از منطقه و بررسی منابع آبی، سامانههای عرفی و زیرساختهای پایشی، بر آمادهسازی بسترهای فنی و تجهیزاتی برای اجرای طرح تأکید کرده است.
لیلا جولایی در تشریح علل انتخاب این منطقه توضیح میدهد: روشنکوه سرچهان به واسطه منابع آبی پایدار، غنای پوشش گیاهی، توپوگرافی مناسب، ظرفیت زیستگاهی مطلوب برای این طرح انتخاب شده است.
رهاسازی؛ آغاز یک آزمون بزرگ
بازگرداندن یک گونه به طبیعت، با انتقال چند رأس گوزن پایان نمییابد؛ بلکه از همان لحظه رهاسازی، مرحلهای حساس برای سنجش سازگاری حیوان با محیط آغاز میشود.
جولایی میگوید: نخستین مرحله رهاسازی در نیمه دوم سال جاری با تعداد ۳ فرد آغاز میشود تا میزان سازگاری، رفتارشناسی تغذیه و تابآوری آنها در برابر متغیرهای طبیعی سنجیده شود.
در صورت اثبات پایداری مرحله نخست و موفقیت در انطباق با محیط، در سالهای آتی جمعیتهای بزرگتری به این زیستگاه پیوند خواهند خورد.
بنابراین، بازمعرفی گوزن زرد در سرچهان یک طرح یکمرحلهای نیست؛ طرحی تدریجی است که موفقیت هر مرحله، مسیر مرحله بعد را مشخص میکند.
طبیعت آزاد؛ آزمونی سختتر از حصار
خروج از محدوده محصور و گام نهادن به طبیعت وحشی، همواره همراه با چالشهای اکولوژیک است.
در محیطهای محصور، مخاطرات تهدیدکننده قابل کنترل هستند؛ اما در زاگرس، گوزن زرد باید با شرایط واقعی زیستبوم مواجه شود؛ از خشکسالی و نوسانات اقلیمی گرفته تا آتشسوزی، آفات جنگلی، کمبود منابع غذایی و حضور گوشتخواران بزرگجثه.
به همین دلیل، همزمان با برنامه رهاسازی، اقداماتی مانند مدیریت پوشش گیاهی، غنیسازی جنگل و استقرار پایگاههای اطفای حریق در روشنکوه سرچهان نیز در دستور کار قرار گرفته است.
با این حال، حتی بهترین تجهیزات و دقیقترین برنامههای پایش نیز بدون همراهی مردم محلی نمیتوانند تضمینکننده موفقیت یک طرح بازمعرفی باشند.
ادارهکل حفاظت محیط زیست فارس با همکاری موسسه حامیان حیات وحش شیردال با برگزاری نشستهای مستمر با فرمانداری، منابع طبیعی، دستگاههای اجرایی و بهویژه بومیان منطقه، تلاش دارد جامعه محلی و ساکنان زاگرس را به حافظان این گونه تبدیل کند.
بازگشت یک گونه، بازگشت یک امید
گوزن زرد ایرانی فقط یک گونه جانوری نیست؛ بخشی از سرمایه طبیعی ایران و نمادی زنده از تنوع زیستی این سرزمین است.
داستان این گونه، از جایی آغاز شد که تصور میرفت دیگر جایی برای آن در طبیعت ایران باقی نمانده است؛ اما کشف جمعیتهای بازمانده، آغاز برنامههای تکثیر، شکلگیری مراکز حفاظت در نقاط مختلف کشور و افزایش تدریجی جمعیت، مسیر را به سمت احیا تغییر داد.
اکنون نوبت زاگرس فارس است
اگر نخستین گوزنهای زرد در روشنکوه سرچهان بتوانند خود را با طبیعت منطقه سازگار کنند، این رهاسازی تنها انتقال چند حیوان از یک سایت به یک زیستگاه جدید نخواهد بود؛ بلکه نمادی از بازگشت یک گونه به طبیعت و حاصل سالها حفاظت، تکثیر، پایش و تلاش محیطبانان و کارشناسان خواهد بود.
زاگرس حالا در آستانه میزبانی دوباره از یکی از ارزشمندترین گونههای حیاتوحش ایران است؛ گوزن زردی که پس از سالها زندگی پشت حصار، قرار است مسیر تازهای را در میان دشتها و جنگلهای فارس آغاز کند؛ مسیری که مقصد آن، بازگشت به طبیعت است.
کد ویدیو دانلود فیلم اصلی