پیام فارس - ایسنا / یک ادعای نادرست درباره سلامت ممکن است در چند ثانیه در شبکههای اجتماعی خبرساز شود، اما ارائه پاسخ معتبر به همان ادعا گاه حتی روزها زمان میبرد؛ در همین راستا مدیر مرکز خدمات تخصصی تولید محتوای سلامت جهاد دانشگاهی، با اشاره به پیامدهای اطلاعات نادرست در حوزه سلامت، بر ضرورت افزایش سواد سلامت، توانایی مردم در تشخیص منابع معتبر و مسئولیت نهادهای سلامت برای حضور پیشگیرانه در فضای مجازی تاکید کرد.
دکتر سمیرا محمدی - عضو هیأت علمی پژوهشکده علوم بهداشتی و مدیر مرکز خدمات تخصصی تولید محتوای سلامت در یادداشتی با طرح این سوال که «چرا تکذیب شایعه دیر میرسد؟» درباره چالش مقابله با اطلاعات نادرست و گمراهکننده در حوزه سلامت آورده است:« یک ادعای نادرست مانند «این خوراکی سرطان را درمان میکند» یا «این واکسن خطرناک است» را میتوان در چند ثانیه ساخت و در شبکههای اجتماعی منتشر کرد، اما بررسی علمی و پاسخ معتبر به آن ممکن است ساعتها یا حتی روزها زمان ببرد.
برای پاسخ به یک ادعای سلامت باید منبع و شواهد بررسی شود، کیفیت مطالعات مورد ارزیابی قرار گیرد، یافتههای موافق و مخالف دیده شود و در نهایت، نتیجه به زبانی ساده و قابل فهم برای مردم توضیح داده شود. این نابرابری، هسته اصلی مفهومی است که با عنوان قانون براندولینی (Brandolini’s Law) شناخته میشود. آلبرتو براندولینی، برنامهنویس ایتالیایی، در سال ۲۰۱۳ به این نکته اشاره کرد که برای رد کردن یک ادعای نادرست، معمولا زمان و انرژی بسیار بیشتری نسبت به ساختن آن لازم است. «قانون براندولینی» یک قانون علمی نیست، بلکه تعبیری برای توضیح یک واقعیت ساده در فضای اطلاعاتی است: انتشار یک ادعای بیاساس آسان و سریع است، اما بررسی شواهد و توضیح اینکه چرا آن ادعا نادرست است، زمان و تلاش بیشتری میخواهد.
این مسئله در حوزه سلامت اهمیت بیشتری دارد، زیرا اطلاعات نادرست میتواند به رفتارهای خطرناک منجر شود، از تأخیر در مراجعه به پزشک و مصرف خودسرانه دارو گرفته تا استفاده از درمانهای اثباتنشده یا کنار گذاشتن درمانهای مؤثر. فرض کنیم در شبکههای اجتماعی مطلبی منتشر شود که یک ماده غذایی یا ترکیب گیاهی را درمانکننده یک بیماری جدی معرفی میکند. ممکن است این ادعا با یک تجربه شخصی، تصویر «قبل و بعد»، نقل قول از یک فرد مشهور یا عبارتهایی مانند «تحقیقات علمی نشان داده است» همراه باشد و در نگاه اول هم باورپذیر به نظر برسد، اما برای بررسی همین یک جمله، باید به پرسشهای زیادی پاسخ داده شود، از جمله: منبع اصلی چیست؟ آیا این ادعا در یک مطالعه معتبر بررسی شده است؟ کیفیت مطالعه چگونه بوده؟ آیا نتیجه در پژوهشهای دیگر هم تکرار شده است؟ عوارض یا تداخل دارویی آن چیست؟ و مهمتر از همه، آیا این توصیه قرار است جایگزین درمان استاندارد شود؟ اینجاست که میبینیم ساختن یک ادعا چند ثانیه زمان میبرد، اما بررسی درست آن میتواند ساعتها یا روزها طول بکشد.
مردم در برابر اطلاعات نادرست چه میتوانند بکنند؟ لازم نیست همه ما پزشک یا متخصص روش تحقیق باشیم، اما میتوانیم هنگام مواجهه با یک ادعای سلامت، چند سؤال ساده از خودمان بپرسیم: این ادعا دقیقا چیست؟ آیا یک ادعای مشخص درباره یک دارو، غذا، واکسن یا روش درمانی مطرح شده است یا فقط یک تجربه شخصی را بهعنوان یک حقیقت عمومی معرفی میکند؟ شواهد این ادعا از کجا آمده است؟ آیا منبع اصلی مشخص است؟ آیا به یک پژوهش معتبر یا منبع رسمی استناد شده یا فقط گفته شده «تحقیقات نشان دادهاند»؟ اگر این ادعا اشتباه باشد، چه اتفاقی میافتد؟ ادعایی که ممکن است فردی را به قطع یک درمان مؤثر، مصرف خودسرانه دارو یا تاخیر در مراجعه به پزشک ترغیب کند، بسیار جدیتر است و نباید ساده از کنار آن گذشت.
میان تجربه شخصی و شواهد علمی تفاوت بگذاریم، نسبت به وعدههایی مانند «درمان قطعی» و «بدون هیچ عارضه» محتاط باشیم، تاریخ و زمینه انتشار محتوا را بررسی کنیم و پیش از بازنشر یک مطلب هیجانانگیز از خود بپرسیم آیا بازنشر این محتوا ممکن است به سلامت دیگران آسیب بزند؟
در شبکههای اجتماعی گاهی افرادی خود را پزشک، دندانپزشک، داروساز، ماما، متخصص تغذیه یا سایر اعضای جامعه پزشکی معرفی میکنند و درباره دارو، رژیم غذایی یا درمان بیماریها توصیه میدهند. ظاهر حرفهای یک صفحه، تعداد دنبالکنندگان یا استفاده از اصطلاحات تخصصی، بهتنهایی نشانه اعتبار علمی و حرفهای نیست.
برای اطمینان از هویت و صلاحیت حرفهای این افراد، میتوان مشخصات آنها را در سامانه جستجوی اعضای جامعه پزشکی سازمان نظام پزشکی به نشانیmembersearch.irimc.org بررسی کرد. با وارد کردن نام فرد، اطلاعات ثبتشده مانند نام، عکس، تخصص و شماره نظام پزشکی نمایش داده میشود و میتوان آنها را با اطلاعاتی که فرد در فضای مجازی ارائه میکند، تطبیق داد.
این بررسی بهویژه زمانی اهمیت دارد که فرد درباره درمان بیماری، مصرف دارو یا قطع یک درمان تجویزشده توصیه میکند. اگر اطلاعات فرد با مشخصات ثبتشده در سامانه مطابقت نداشته باشد یا با توصیهها و فعالیتهای حرفهای مشکوکی مواجه شویم، میتوان موضوع را به سازمان نظام پزشکی گزارش کرد. برای ثبت گزارش، کافی است به سایت سازمان نظام پزشکی به نشانی irimc.org مراجعه و از طریق آیکون «حامی» در پایین سمت راست صفحه، گزارش خود را ثبت کنیم.
اما تمام مسئولیت بر دوش مردم نیست. جامعه علمی و نهادهای سلامت نیز باید بپذیرند که در فضای امروز، صرفا تکذیب شایعات کافی نیست. ارتباط با مردم نباید فقط زمانی آغاز شود که یک شایعه به بحران تبدیل شده است. متخصصان و نهادهای سلامت باید پیش از شکلگیری بحرانهای اطلاعاتی، حضور مؤثر و مستمری در فضای ارتباطی داشته باشند، به زبان مردم صحبت کنند و درباره آنچه میدانیم و آنچه هنوز نمیدانیم، صادقانه اطلاعرسانی کنند.
در نهایت، شاید نتوانیم جلوی تولید همه شایعات را بگیریم، اما میتوانیم کاری کنیم که پیش از تبدیل شدن شایعه به یک رفتار پرخطر، مردم توانایی تشخیص اطلاعات نادرست، ارزیابی منابع و انتخاب آگاهانه را داشته باشند.»