پیام فارس - با تکرار آتشزدن کاه و کلش در مزارع ، دود شتاب برای کشت بعدی، چشم خاک، طبیعت و کشاورز را نشانه می رود؛ اقدامی که هرچند زمین را زودتر آماده میکند، اما بهای آن تهدید پایداری کشاورزی است.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز فارس، همزمان با فصل برداشت گندم در دشتهای حاصلخیز، صحنهای تکراری دوباره در برخی مزارع دیده میشود؛ شعلههایی که از بقایای کاه و کلش بلند میشود و دود آن در آسمان میپیچد.
اقدامی که در نگاه نخست شاید راهی سریع برای آمادهسازی زمین برای کشت بعدی به نظر برسد، اما در واقع پیامدهایی گسترده برای خاک، محیط زیست و حتی آینده کشاورزی منطقه به همراه دارد.
دود شتاب چشم کشاورزان و طبیعت را کور میکند
بسیاری از کشاورزان برای آنکه بتوانند زمین را در کوتاهترین زمان ممکن برای کشت بعدی آماده کنند، بقایای گیاهی باقیمانده از برداشت گندم را به آتش میکشند. این روش ساده و کمهزینه در ظاهر، فرآیند پاکسازی مزرعه را سرعت میبخشد و عملیات شخم را آسانتر میکند؛ اما کارشناسان محیط زیست معتقدند که این اقدام، در بلندمدت خسارتهایی بهمراتب سنگینتر از منفعت کوتاهمدت آن به همراه دارد.
سعید هرمزیان، سرپرست اداره حفاظت محیط زیست شهرستان مرودشت، با اشاره به تداوم این پدیده در برخی مزارع میگوید: سوزاندن بقایای گیاهی علاوه بر ایجاد آلودگی هوا، موجب کاهش مواد آلی خاک و از بین رفتن موجودات مفید خاکزی میشود.
به گفته او، این موجودات نقش مهمی در حفظ حاصلخیزی خاک و پایداری تولیدات کشاورزی دارند و نابودی آنها میتواند چرخه طبیعی خاک را مختل کند.
کارشناسان کشاورزی نیز بر این باورند که خاک، سرمایهای راهبردی و تجدیدپذیر، اما بسیار حساس است. زمانی که بقایای گیاهی سوزانده میشود، بخش مهمی از مواد آلی که میتوانست به تقویت ساختار خاک کمک کند، از بین میرود. در نتیجه خاک به مرور زمان فقیرتر شده و توان تولیدی آن کاهش مییابد؛ مسئلهای که در نهایت میتواند امنیت غذایی و پایداری کشاورزی را تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی نفس آسمان به شماره میافتد
از سوی دیگر، آتش زدن کاه و کلش تنها به خاک آسیب نمیزند. دود ناشی از این آتشها کیفیت هوا را نیز کاهش میدهد و در برخی موارد میتواند به گسترش آتش به مراتع و مزارع اطراف منجر شود. علاوه بر این آزاد شدن گازهای گلخانهای حاصل از احتراق ناقص، سهم کوچکی در تغییرات اقلیمی محلی دارد که خشکسالی را تشدید میکند.
چنین حوادثی علاوه بر خسارتهای زیستمحیطی، خطراتی برای ساکنان محلی و کشاورزان نیز به همراه دارد.
ورود دستگاههای نظارتی و برخورد با متخلفان
آتش زدن کاه و کلش، بر اساس ماده ۶۸۸ قانون مجازات اسلامی و قانون مدیریت پسماند، جرم محسوب میشود؛ در همین راستا اداره حفاظت محیط زیست شهرستان مرودشت اعلام کرده است که برخورد قانونی با عاملان این اقدام در دستور کار قرار گرفته است.
هرمزیان میگوید: گروههای بازرسی و پایش این اداره بهطور مستمر مزارع منطقه را رصد میکنند و در یکی از عملیاتهای اخیر با همکاری مرجع انتظامی، پنج مورد آتشزدن بقایای گیاهی شناسایی و برای آنها پرونده قانونی تشکیل شده است.
آگاهی بخشی حلقه مفقوده مدیریت بقایای گیاهی
با این حال، بسیاری از کارشناسان معتقدند که حل این مسئله تنها با برخورد قانونی امکانپذیر نیست. آگاهیبخشی به کشاورزان و ترویج روشهای جایگزین مدیریت بقایای گیاهی، از جمله خرد کردن و بازگرداندن کاه و کلش به خاک، استفاده از آن به عنوان خوراک دام یا تبدیل آن به کمپوست، میتواند نقش مؤثری در کاهش این پدیده داشته باشد.
کشاورزان فارس با داشتن دانش و آگاهی، به جای کشیدن کبریت بر خرمن سرمایه ، می آستین همت را بالا زنند و با جمع آوری باقیمانده محصولات ثروت آفرینی کنند.
کشاورزی پایدار در گرو تغییر نگاه
آنچه امروز در مزارع فارس رخ میدهد، تنها یک رفتار مقطعی کشاورزی نیست؛ بلکه نشانهای از تقابل میان نیاز به تولید سریعتر و ضرورت حفظ منابع طبیعی است. در شرایطی که خاک به عنوان یکی از مهمترین سرمایههای تولید غذا شناخته میشود، حفاظت از آن نیازمند تغییر نگاه و همراهی همه ذینفعان، از کشاورزان گرفته تا نهادهای متولی است.
اگرچه شعلههای آتش در یک مزرعه ممکن است در چند ساعت خاموش شود، اما اثرات آن بر خاک و محیط زیست میتواند سالها باقی بماند؛ موضوعی که اهمیت مدیریت اصولی بقایای گیاهی را بیش از پیش آشکار میکند.
کاه و کلش سرمایهای که زمین را زنده می کند
کشاورزان به دلیل عدم آگاهی از اثرات مفید مواد موجود در کاه و کلش، با سوزاندن آن از برگشت مقدار قابل توجهی مواد آلی به خاک جلوگیری کرده و در نهایت باعث کاهش حاصلخیزی خاک میشوند .
اکبر محمودی معاون جهاد کشاورزی شهرستان مرودشت میگوید: ریشه، ساقه و برگ بقایای گیاهی حاوی موادغذایی مورد نیاز گیاهان است، بنابراین برگشت مجدد کاه و کلش به خاک، حاصلخیزی خاک را بهبود میبخشد.
محمودی تشریح کرد: بعضی از موجودات ذره بینی خاک از مواد آلی تغذیه میکنند و بر این اساس وجود بقایای گیاهی در خاک موجب فعالیت و تحرک موجودات ذره بینی شده و با تولید هوموس و رهاسازی عناصر غذایی، خواص فیزیکوشیمیایی و بیولوژیکی خاک بهبود مییابد.
به گفته او، برای تسریع و تسهیل در عملیات پوسیدگی کاه و کلش و انجام فرآیند تجزیه و تخریب بقایای گیاهی در دوره آیش، مصرف کود ازته به مقدار مورد نیاز در خاک برای انجام فعالیت موجودات ذره بینی خاک الزامی است.
تأمین علوفه دام با استفاده از کاه و کلش
کاه و کلش مواد حیاتی تغذیه دام و بستر دامداری هستند و نقش مهمی در تامین فیبر، سلامت گوارش و مدیریت هزینه خوراک دارند.
مدیر جهاد کشاورزی گراش میگوید: افزایش نرخ علوفه و آگاهی روزافزون کشاورزان به نقش ماده آلی و بقایای گیاهی در حفظ سلامت خاک موجب شده تا کشاورزان به بسته بندی کاه و کلش تولیدی خود راغب شوند و آتش زدن کاه و کلش مزارع پس از برداشت محصول نیز منسوخ شود.
مرادی به دامداران توصیه میکند: برای جلوگیری از مواجهه با مشکل کمبود و افزایش نرخ علوفه، در طول سال در زمان برداشت محصول نسبت به تأمین علوفه مورد نیاز خود با نرخ مناسب اقدام کنند.
استان فارس با بهرهگیری از ۲۷۰ هزار هکتار گندم آبی و ۱۷۸ هزار هکتار گندم دیم، با تولید بیش از یک میلیون تن محصول، جایگاه خود را به عنوان یکی از ستونهای اصلی امنیت غذایی کشور تثبیت کرده است. با این حال، در کنار این حجم عظیم از تولید، مدیریت هوشمندانه بقایای محصول میتواند به جای یک چالش محیطزیستی، به یک فرصت اقتصادی در راستای تحقق کشاورزی پایدار تبدیل شود.
نوشین اکوان
خبرگزاری صدا و سیما استان فارس